Allir elska JKÁ

Í kjölfar síðustu hrinu uppsagna á RÚV heyrist kunnugleg umræða um að selja ætti Rás 2. Hvað er ríkið að reka einhverja poppfroðustöð, spyr fólk og það virðist vera alveg sérlega auðvelt að vinna sér inn prik með því að sparka í Rás 2. Allavega heyri ég aldrei neinn verja þessa stöð og það sem hún stendur fyrir. Ég heyri ekki einu sinni Pál Magnússon gera það.

…

Vörn mín fyrir Rás 2 er fólgin í ritgerð sem ég skrifaði í áfanga hjá Sigurði Gylfa Magnússyni sagnfræðingi í hagnýtri menningarmiðlun í nóvember. Hún fjallar um þáttinn Rokkland og fjölmiðlamanninn Ólaf Pál Gunnarsson. Spurningin sem lögð var til grundvallar snerist um hugtakið “menningu” og hvernig hugtakinu virðist vera beitt af ÓPG. Vessgú.

…

I

Það er varla á nokkurn hallað þó fullyrt sé að Ólafur Páll Gunnarsson sé áhrifamesti fjölmiðlamaður síðari ára í heimi íslenskrar dægurtónlistar. Hann er það sem fjölmiðlafræðingarnir Katz og Lazarsfeld hafa kallað „skoðanaleiðtoga“ , þ.e. einhver sem hefur haft mótandi áhrif á smekk hlustenda sinna. Í þessari ritgerð verður reynt að rýna í þær hugmyndir sem Ólafur Páll virðist hafa um menningarhugtakið og hvaða hugmyndafræði liggur að baki hans vinnu undanfarin fimmtán ár. Ég byggi umfjöllun mína á reglulegri hlustun á þáttinn Rokkland og reyni eftir bestu getu að vísa í einstaka þætti máli mínu til stuðnings.

II

Rokkland er á dagskrá Rásar 2 á sunnudögum frá klukkan 16 til 18 og í þættinum fer Ólafur Páll yfir það sem efst er á baugi í heimi dægurtónlistar hverju sinni. Til að glöggva sig á þættinum er ágætt að bera hann saman við þáttinn Poppland sem er á dagskrá Rásar 2 á hverjum virkum degi á milli klukkan 11 til 16. Þar er Ólafur Páll einn af nokkrum umsjónarmönnum. Munurinn á þáttunum er svo mikill að samanburður á Rokklandi og Popplandi getur sagt okkur mikið um sýn Ólafs Páls á þetta fyrirbæri sem við köllum menningu. Í Popplandi er Ólafur Páll í hlutverki plötusnúðsins sem tekur við óskum frá hlustendum, skilar kveðjum, á milli þess sem hann leikur vinsælustu tónlistina og gefur hlustendum miða í tónleika. Þátturinn er hlustendamiðaður í þeim skilningi að tónlistin í þættinum tilheyrir meginstraumnum og umfjöllunin um hana er „létt” og slúðurkennd, hugsuð sem afþreying fyrir hinn almenna hlustanda.

III

Rokkland á að höfða til fólks sem hefur „raunverulegan” áhuga á tónlist, hefur „vit“ á henni, og tekur dægurtónlist alvarlega sem alvöru listform (Ólafur Páll lætur beinlínis reyna á þennan áhuga með getraun í lok hvers þáttar). Nafn þáttarins ber þessu markmiði glöggt vitni. Munurinn á rokki og poppi er ekki einungis fagurfræðilegur, í þeim skilningi að rokkið er harðara, þyngra og óaðgengilegra en poppið (sem er létt og aðgengilegt), heldur einnig hugmyndafræðilegur: Rokktónlist er alvörugefnari, í henni segja menn eitthvað sem „skiptir máli” og sú krafa er gerð til listamannsins að hann sé trúverðugur. Popptónlist er hinsvegar léttvæg og þess vegna þarf umfjöllun um hana hvorki að vera þung né alvörugefin.

Ólafur Páll fer ekki leynt með að í Rokklandi spilar hann tónlist sem hann hefur sjálfur mætur á. Í þættinum er fjallað um hinar ýmsu stefnur og stíla og ef Poppland fylgir meginstraumnum fylgir Rokkland jaðarstraumum dægurtónlistar. Það er greinilegt að Ólafur Páll lítur á það sem hlutverk sitt að kynna fyrir hlustendum það nýjasta og það besta sem í boði er hverju sinni. Og hið besta, að mati rokkspekúlanta, er sjaldan það vinsælasta eins og þið vitið. Ólafur Páll gefur líka gaum dægurtónlist sem er mikilvæg í sögulegum skilningi. Ágætis dæmi um þetta er þáttur Rokklands sem fluttur var sunnudaginn 8. nóvember síðastliðin. Þar fór mestur tími í að fjalla um írska söngvaskáldið Damien Rice (sem gagnrýnendur eru nokkuð sammála um að sé mikill og merkilegur listamaður) en auk hans var fjallað um bandarísku hljómsveitirnar Lynyrd Skynyrd og Kiss. Hljómsveitirnar eru komnar til ára sinna og eru fyrst fremst þekktar í dag fyrir að hafa haft áhrif á yngri (og vinsælli) flytjendur. Þær eru sumsé mikilvægar í sögulegum skilningi.

IV

Mig langar til að grípa niður í viðtal sem tekið var við Ólaf Pál í Stúdentablaðinu í desember 2005 í tilefni af 75 ára afmæli Ríkisútvarpsins. Í viðtalinu er hann spurður um menningarlegt hlutverk RÚV og spurt er í andrúmi umræðu sem snerist um sölu á Rás 2. Ólafur Páll svarar:

Ég trúi því ekki að árið 2005 – á tímum Sigurrósar og Bjarkar – sé til fólk sem segir: „Lokum bara þessari Rás 2. Hún spilar ekki annað en nýja íslenska tónlist og er eina stöðin sem spilar Björk, Sigurrós, Megas, Bubba og Hörð Torfa. Hún er þar að auki eina útvarpsstöðin á rokklandinu Íslandi sem varðveitir íslenska dægurtónlistarsögu með því að hljóðrita hátt í 200 hljómsveitir á ári. Lokum þessu bara!” [...] Ríkisútvarpið á að mínu mati að halda uppi ákveðnu viðmiði. Það á að vera betra útvarp en önnur og við eigum að gera öðruvísi hluti en aðrir. Við eigum ekki endilega að einbeita okkur að hlutum sem hægt er að græða á einn, tveir og þrír.

Af þessari tilvitnun má draga nokkrar ályktanir um þær hugmyndir sem Ólafur Páll virðist hafa um eðli menningarinnar og hvernig hann skilur hlutverk sitt innan hennar.

Í fyrsta lagi segir Ólafur Páll að Rás 2 sinni menningarhlutverki sínu með því að spila íslenska dægurtónlist. Hann vísar í árið 2005 sem „tíma Sigurrósar og Bjarkar” og á væntanlega við að þessir listamenn séu það besta sem íslensk menning hafi hingað til getið af sér. Hér má greina hina „upplýstu” hugsun að menningin sé línulegt ferli sem hefur óþrjótandi möguleika á framþróun, fágun og fullkomnun sé henni sinnt. Hlutverk Rásar 2 í þessu ferli er að finna og staðsetja það besta og hvetja efnilegustu listamennina til dáða svo fleiri Sigurrósir verði til.

Í öðru lagi lítur Ólafur Páll á Rás 2 sem skrásetjara íslenskrar dægurtónlistarsögu. Án þess að ég sé á nokkurn hátt að kasta rýrð á mikilvægi þess að hljóðrita tónlist eins og Rás 2 gerir hefði líklega verið eðlilegra að tala um framleiðslu íslenskrar dægurtónlistarsögu útfrá sjónarmiðum og smekk starfsmanna Rásar 2. Það má ekki gleyma því að sum íslensk dægurtónlist á ekki jafn greiðan aðgang að Rás 2 og önnur. Dægurtónlistarsaga Rásar 2 er því ekki sagan öll heldur aðeins ein af mörgum sögum. Og þar fyrir utan má velta fyrir sér hvort varðveisluhugtakið, eins og Ólafur Páll notar það, eigi rétt á sér eða heldur nokkur því fram að einhver hætta steðji að íslenskri dægurtónlist? Er hún virkilega enn einn menningararfurinn í útrýmingarhættu?

Í þriðja lagi segir Ólafur Páll að Rás 2 eigi að vera betri útvarpsstöð en aðrar og það geti hún verið vegna þess að hlutverk hennar sé ekki „að græða peninga.” Það má ef til vill segja að í þessum orðum kristallist skilningur Ólafs Páls á menningarhugtakinu sem fólgin er í 150 ára gamalli, íhaldssamri og afar gildishlaðinni hugmynd um hámenningu hinna fáu og upplýstu og lágmenningu hins ómenntaða skríls. Sú fyrri verður til vegna innri sköpunarþarfar listamannsins (sem er snillingur), sú seinni er knúin áfram af krafti auðmagns.

En hér gætir mikillar einföldunar hjá Ólafi Páli. Því þrátt fyrir að hann hafi fullt frelsi í sínu starfi, og gróðasjónarmið komi þar hvergi nærri, er tónlistin sem hann kýs að fjalla um og flytja í þættinum Rokklandi ekki endilega búin til í fjármagnslegu tómarúmi. Í þættinum þann 8. nóvember sem minnst var á áðan voru Damien Rice og hljómsveitirnar Lynyrd Skynyrd og Kiss til umfjöllunnar. Allir þessir listamenn eru á mála hjá útgáfufyrirtækjum sem vilja væntanlega – frekar en ekki – græða á útgáfu tónlistarinnar. Svo vill reyndar til að sú síðastnefnda hefur aldrei farið í felur með sinn „kommersjalisma”, gerir beinlínis út á hann þannig að hljómsveitin Kiss lítur fremur á sig sem vörumerki en skapandi heild. Og Kiss er líklega fjarri því eina dægurhljómsveitin sem tekur slíka afstöðu til sinna verka.

Ólafur Páll virðist horfa framhjá því að saga dægurtónlistar er jafnframt saga tónlistariðnaðarins og breyttrar fjölmiðlunar. Dægurtónlist, eins og við þekkjum hana í dag, stendur ekki fyrir utan hið kapítalíska skipulag. Þvert á móti er hún afkvæmi þess og varla þarf að taka fram að þátturinn Rokkland tilheyrir þessu kerfi líka því meiri viðurkenningu (og auglýsingu) fær tónlist ekki en þegar hún er flutt og um hana fjallað í þætti Ólafs Páls.

V

Þótt greina megi gagnrýnan tón í þessari umfjöllun tel ég engum vafa undirorpið að það er fengur af mönnum eins og Ólafi Páli fyrir íslenska dægurmenningu og fjölmiðlun. Ástríða hans gagnvart dægurtónlist virðist einlæg og hann er duglegur að þefa uppi áhugaverða en lítt þekkta listamenn. Rokkland er að minni hyggju metnaðarfyllsti dægurtónlistarþáttur landsins þrátt fyrir og kannski vegna „eletísks“ efnisvals umsjónarmannsins.

Stóri gallinn við Rokkland er hversu einhæfur og nærsýnn þátturinn er í þeim skilningi að það er engu líkara en að í Rokklandi sé góð dægurtónlist einungis til á Íslandi eða í hinum engilsaxneska menningarheimi þ.e. annars vegar Bandaríkjunum og hins vegar Stóra-Bretlandi. Geri Ólafur Páll undantekningar fer hann yfirleitt ekki lengra en til Skandinavíu eða Vestur-Evrópu (einkum Frakklands og Þýskalands). Þetta væri í sjálfu sér ekki galli ef aðrir þættir stöðvarinnar gerðu dægurtónlist annarra heimshluta skil. En Rokklandi er ætlað það hlutverk á Rás 2 að fjalla um og fræða okkur um það besta og merkilegasta hverju sinni og miðað við efnistökin virðist vera óhugsandi að finna hið besta annars staðar en á Vesturlöndum. Og galli þáttarins er líka galli Rásar 2 því þar innandyra virðast allir hafa sama smekk og áhugasvið og forsetinn í Rokklandi.

…

Jæja, hvernig má nú skilja þennan palladóm um Rokkland og ÓPG sem vörn fyrir Rás 2? Jú, ég held ég geti fullyrt að ég gæti ekki með nokkrum hætti fjallað um neinn dagskrárlið Bylgjunnar eða FM 957 með þessum hætti. Sú forheimskandi og yfirborðskennda umfjöllun sem fram fer hjá einkareknu stöðvunum verðskuldar ekki að nokkur maður leggist yfir dagskránna og velti henni fyrir sér. Ég geri akkúrat engar kröfur til þessara stöðva. Ég geri hinsvegar miklar kröfur til hinnar ríkisreknu Rásar 2. Ég á nefnilega pínupons í henni.

Þótt R2 sendi oft út óttalega froðu veit ég að talsverðan metnað má finna þar innandyra. Þar á bæ VILJA menn allavega senda út gott og vandað útvarpsefni.  Og að því sögðu vil ég vísa á þennan fína pistil um AC/DC og Bon Scott sem sendur var út á fimmtudag eða föstudag í síðustu viku. Svona heyrir maður bara á Rás 2.

Hún lengi lifi!

ES.

Vegna þess hve umsjónarkerfið er frumstætt gátu neðanmálsgreinar ekki fylgt með ritgerðinni. Ef eitthvað er óljóst geta menn kommentað. Er reyndar afar latur að svara slíku. En ég geri mitt besta núna. Þetta er jú alvöru mál…

[Athugasemdir: 1]

[Athugasemdir: 0]

[Athugasemdir: 0]